Làm sao để nói với người thân về sức khỏe tinh thần

1. Tại sao cuộc trò chuyện này khó khăn?

Bạn biết mình cần nói với ai đó. Nhưng mỗi lần định mở lời, bạn lại dừng lại.

“Nói ra thì bố mẹ sẽ lo.” “Họ sẽ nghĩ mình yếu đuối.” “Họ sẽ không hiểu đâu.” “Mình tự giải quyết được.”

Nếu bạn đang nghĩ những điều này, bạn hoàn toàn bình thường. Trong gia đình Việt Nam, nói về cảm xúc - đặc biệt là nỗi đau tinh thần - không phải điều dễ dàng. Chúng ta lớn lên trong nền văn hóa mà “khóc là yếu,” “buồn thì phải vượt qua,” và “gia đình có chuyện gì thì giữ trong nhà.”

Nhưng giữ mọi thứ trong lòng không khiến nó biến mất - nó chỉ nặng hơn theo thời gian.

Theo NAMI, những người chia sẻ về tình trạng sức khỏe tinh thần với người thân có khả năng phục hồi tốt hơn đáng kể. Cuộc trò chuyện này khó - nhưng nó có thể thay đổi rất nhiều.

2. Trước khi nói chuyện

Chuẩn bị cho bản thân:

• Xác định mục đích: Bạn muốn gì từ cuộc trò chuyện này? Được lắng nghe? Được hỗ trợ tìm chuyên gia? Hay chỉ đơn giản là không phải giấu nữa? Biết rõ mục đích giúp bạn giữ phương hướng.
• Chọn người nói trước: Không nhất thiết phải nói với bố mẹ đầu tiên. Bạn có thể bắt đầu với anh chị em, cô chú, hay một người lớn tuổi trong gia đình mà bạn tin tưởng.
• Viết ra trước: Nếu bạn sợ nói không rõ ràng hoặc bị cảm xúc cuốn đi, hãy viết sẵn những điểm chính bạn muốn chia sẻ.

Chọn thời điểm phù hợp:

• Khi cả hai bên đều bình tĩnh và không vội vã
• Một không gian riêng tư, không bị gián đoạn
• Tránh lúc cha mẹ đang stress về công việc hay mệt mỏi
• Có thể trong một buổi tối yên tĩnh, khi đi dạo cùng nhau, hay lúc nấu cơm chung

3. Cách bắt đầu cuộc trò chuyện

Không có “câu mở lời hoàn hảo” - chỉ cần bắt đầu là đã dũng cảm rồi. Dưới đây là một số gợi ý bạn có thể tham khảo:

Cách 1: Mở lời bằng sự tin tưởng

“Bố/mẹ ơi, con muốn nói chuyện vì con tin tưởng bố mẹ. Dạo này con đang trải qua một số khó khăn về tinh thần và con muốn bố mẹ biết.”

Cách 2: Bắt đầu từ biểu hiện cụ thể

“Dạo này con hay mất ngủ/mệt mỏi/không tập trung được. Con nghĩ có thể đó là dấu hiệu con đang cần hỗ trợ về mặt tinh thần.”

Cách 3: Dùng ngôn ngữ quen thuộc

“Con cảm thấy mệt mỏi lắm - không phải mệt cơ thể mà mệt trong đầu. Con muốn chia sẻ với bố mẹ.”

Cách 4: Viết thư (nếu nói trực tiếp quá khó)

Viết một lá thư chân thành, để trên bàn hoặc gửi tin nhắn. Đôi khi, viết giúp bạn diễn đạt rõ ràng hơn và cho người đọc thời gian suy nghĩ.

Cách 5: Dẫn dắt từ một câu chuyện bên ngoài

“Bố mẹ có đọc tin về sức khỏe tinh thần giới trẻ không? Con muốn nói chuyện về chủ đề này vì nó liên quan đến con…“

4. Những phản ứng thường gặp và cách xử lý

Hãy chuẩn bị tinh thần: phản ứng đầu tiên của gia đình có thể không như bạn mong đợi.

“Con có gì đâu mà buồn, thiếu gì đâu!” → Họ không phủ nhận cảm xúc của bạn - họ chỉ không hiểu. Bạn có thể nói: “Con biết con may mắn ở nhiều mặt. Nhưng cảm xúc này là có thật và con cần được giúp đỡ.”

“Thời bố mẹ khổ hơn nhiều mà có sao đâu.” → Mỗi thế hệ có áp lực riêng. Bạn có thể nói: “Con hiểu bố mẹ đã rất vất vả. Con không so sánh - con chỉ chia sẻ những gì con đang cảm thấy.”

“Có phải tại cái điện thoại không?” → Đừng phản ứng phòng thủ. Thử nói: “Có thể mạng xã hội cũng ảnh hưởng một phần. Nhưng điều con đang cảm thấy sâu hơn vậy.”

Im lặng hoặc khó chịu. → Cho họ thời gian. Đôi khi cha mẹ cần vài ngày để tiêu hóa thông tin. Sự im lặng không luôn có nghĩa là từ chối.

Khóc hoặc tự trách bản thân. → “Con chia sẻ không phải để trách bố mẹ. Con chỉ muốn bố mẹ biết để mình cùng tìm cách.”

5. Nếu cuộc trò chuyện không tốt

Đôi khi, dù bạn đã cố gắng, phản ứng của gia đình vẫn tiêu cực. Điều đó đau, nhưng không có nghĩa là bạn đã sai khi mở lời.

Hãy nhớ:

• Bạn đã rất dũng cảm khi nói ra. Điều đó không thay đổi dù phản ứng của họ thế nào.
• Cha mẹ có thể cần thời gian. Phản ứng ban đầu không phải phản ứng cuối cùng.
• Bạn vẫn có quyền tìm giúp đỡ từ nguồn khác: bạn bè, thầy cô, tư vấn viên, đường dây nóng.
• Nếu gia đình không phải nơi an toàn, đừng ép mình. Hãy tìm đến những người và nơi khiến bạn cảm thấy được lắng nghe.

6. Dành cho người thân: bạn có thể làm gì?

Nếu bạn đang đọc phần này với tư cách là cha mẹ, anh chị em, hay bạn bè của người đang gặp khó khăn - cảm ơn bạn đã ở đây.

Hãy lắng nghe trước khi phản ứng: Khi ai đó chia sẻ về sức khỏe tinh thần, điều họ cần nhất không phải lời khuyên - mà là cảm giác được nghe.

Đừng nói:

• “Cố lên, vượt qua đi”
• “Có gì đâu mà buồn”
• “Tại con không chịu cố gắng”
• “Thời bố mẹ có ai bị vậy đâu”

Hãy nói:

• “Cảm ơn con đã chia sẻ với bố/mẹ”
• “Bố/mẹ không hiểu hết, nhưng bố/mẹ muốn hiểu”
• “Mình cùng tìm cách nhé”
• “Con luôn có bố/mẹ ở đây”

Hành động cụ thể:

• Tìm hiểu thêm về sức khỏe tinh thần - đọc các bài viết trên MindVN là một khởi đầu tốt
• Giúp con/người thân tìm chuyên gia tâm lý nếu cần
• Kiên nhẫn - phục hồi cần thời gian, không phải một cuộc trò chuyện
• Quan tâm thường xuyên, không chỉ lúc “có chuyện”

Đọc thêm

• Sau cuộc trò chuyện đầu tiên - tiếp theo là gì?
• Bạn tôi đang gặp khó khăn - tôi có thể làm gì
• Hỗ trợ người thân bị trầm cảm
• Hỗ trợ người thân uống nhiều
• Phát hiện người thân tự làm đau
• Tìm chuyên gia tâm lý ở Việt Nam

Nguồn tham khảo

1. NAMI - Navigating a Mental Health Crisis. nami.org
2. MHA - Talking to Friends and Family About Mental Health. mhanational.org
3. WHO - Mental Health Action Plan 2013-2030. who.int
4. UNICEF Việt Nam - Sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên (2022). unicef.org/vietnam