Trầm cảm & Rối loạn khí sắc · T3-D5
Bài học thuậtHỗ trợ người thân bị trầm cảm: Hướng dẫn thực tế
Bạn không cần phải chữa lành cho họ - nhưng bạn có thể ở bên
Bạn nhận ra điều gì đó không ổn với người bạn quan tâm. Họ không còn là chính mình nữa - ít nói hơn, lười biếng hơn bình thường, hay cáu kỉnh vì những chuyện nhỏ, hoặc dường như không còn hứng thú với bất kỳ điều gì. Bạn không biết phải làm gì. Nói thì sợ sai. Không nói thì thấy có lỗi.
Hướng dẫn này dành cho bạn.
Hiểu sâu hơn
Trầm cảm trông như thế nào từ bên ngoài
Một sai lầm phổ biến là nghĩ người trầm cảm chỉ ngồi khóc mãi. Thực tế theo NIMH, trầm cảm có thể biểu hiện rất khác nhau:
- Rút lui xã hội: Từ chối gặp gỡ, không trả lời tin nhắn, tắt điện thoại
- Chậm chạp, nặng nề: Mọi việc đều trở nên quá sức - kể cả tắm, ăn, hay trả lời một câu hỏi đơn giản
- Cáu kỉnh, dễ nổi giận: Đặc biệt phổ biến ở nam giới và người trẻ - trầm cảm không phải lúc nào cũng trông như “buồn”
- Mất hứng thú với những thứ họ từng yêu thích: Không còn chơi game, xem phim, gặp bạn bè
- Thay đổi giấc ngủ và ăn uống: Ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, ăn quá ít hoặc ăn không kiểm soát
Những điều này không phải là lười biếng hay thiếu ý chí. Đây là triệu chứng của một tình trạng y tế ảnh hưởng đến não bộ.
Tại sao gia đình Việt Nam thường phản ứng sai
Nhiều gia đình ở Việt Nam có những phản ứng xuất phát từ tình yêu thương, nhưng vô tình gây tổn thương hơn là giúp ích. Điều này không có nghĩa là gia đình đó xấu - chỉ là họ chưa có thông tin đúng.
Rào cản phổ biến bao gồm:
- “Nhà mình không có người tâm thần” - từ chối thừa nhận
- Cố gắng “vực dậy” bằng cách đưa ra lý do tại sao họ không nên buồn
- Lo ngại về tai tiếng nếu ai biết
- Tin rằng “ráng chịu đựng” là giải pháp
Hướng dẫn thực hành
Những điều KHÔNG nên nói
Theo APA và MHA, những câu nói dưới đây - dù xuất phát từ thiện chí - thường làm người trầm cảm cảm thấy bị hiểu lầm và cô đơn hơn:
- “Ráng lên đi, người khác còn khổ hơn mày” - Sự so sánh không xoa dịu nỗi đau; nó chỉ thêm cảm giác tội lỗi
- “Mày không có lý do gì để buồn” - Trầm cảm không cần “lý do” để tồn tại
- “Nghĩ tích cực vào” - Nếu họ có thể tự nghĩ tích cực, họ đã làm rồi
- “Tự kỷ ám thị đấy” - Phủ nhận trải nghiệm của họ
- “Ngày xưa tao cũng như vậy mà vẫn ổn” - Mỗi người mỗi khác
Những điều CÓ THỂ giúp ích
Hiện diện không cần chữa lành
Bạn không cần phải có câu trả lời đúng. Đôi khi chỉ cần ngồi cạnh họ trong im lặng, hoặc nói: “Tao ở đây. Mày không cần nói gì cũng được.” - đã có ý nghĩa hơn rất nhiều lời khuyên.
Giúp với những việc cụ thể, nhỏ
Trầm cảm làm những việc đơn giản trở nên rất khó. Thay vì hỏi chung chung “Tao giúp gì được không?”, hãy đề xuất cụ thể:
- “Để tao đặt cơm cho mày nhé”
- “Tao đưa mày đến bác sĩ được không?”
- “Tao ghé chơi chiều nay khoảng 30 phút thôi nhé”
Giữ liên lạc đều đặn, không áp lực
Người trầm cảm thường không trả lời tin nhắn - nhưng điều đó không có nghĩa là họ không muốn nghe từ bạn. Một tin nhắn đơn giản không cần trả lời: “Tao nghĩ đến mày hôm nay. Không cần reply.” có thể tạo ra sự khác biệt lớn.
Hỏi trực tiếp về sự an toàn
Theo WHO, hỏi thẳng về suy nghĩ tự làm hại bản thân không “gieo ý tưởng” vào đầu họ. Ngược lại, câu hỏi trực tiếp tạo không gian để họ nói ra. Nếu bạn lo lắng, có thể hỏi: “Gần đây mày có lúc nào nghĩ đến việc tự làm đau mình không?”
Nếu câu trả lời là có, hoặc bạn không chắc, hãy đọc Phát hiện người thân tự làm đau.
Khuyến khích tìm hỗ trợ chuyên môn
Bạn không phải là bác sĩ của họ. Bạn không thể - và không nên - cố gắng một mình “chữa” trầm cảm cho người thân. Vai trò của bạn là đồng hành và hỗ trợ họ tiếp cận chuyên môn.
Cách tiếp cận gợi ý:
- Đừng ép buộc hoặc ra tối hậu thư
- Có thể đề xuất: “Tao đọc thấy có chỗ này, mày có muốn tao đặt lịch giúp không?”
- Nếu họ đồng ý đi, đề nghị đi cùng
Trong bối cảnh Việt Nam
Khi gia đình không chấp nhận
Trong nhiều gia đình Việt Nam, thừa nhận có người thân bị trầm cảm đồng nghĩa với “nhà có vấn đề.” Nếu bạn đang cố hỗ trợ người thân nhưng bị gia đình phản đối, bạn có thể:
- Không cần đặt nhãn “trầm cảm” - thay vào đó nói về triệu chứng cụ thể: “Con thấy anh/em ít ngủ, ít ăn, ít nói hơn nhiều”
- Đề xuất đi khám sức khỏe tổng quát trước (ít đáng sợ hơn “đi khoa tâm thần”)
- Tập trung vào chức năng: “Anh/em đang không đi làm được, mình cần làm gì đó”
Khi bạn là người trụ cột duy nhất hỗ trợ họ
Nếu bạn là người duy nhất mà người thân tin tưởng, áp lực đó có thể rất nặng. Hãy nhớ: bạn không thể đổ đầy cốc của người khác khi cốc của mình đã cạn.
Khi nào cần thêm hỗ trợ
Liên hệ ngay nếu người thân của bạn:
- Nói đến việc không muốn sống nữa
- Có hành động tự làm hại bản thân
- Không ăn uống hoặc chăm sóc bản thân trong nhiều ngày
Đường dây hỗ trợ:
- Ngày Mai: 096 306 1414 (13:00-20:30, Thứ 4-Chủ Nhật) (đang xác minh)
- 1900 6233 (24/7) (đang xác minh)
Lưu ý cho chính bạn: Hỗ trợ người trầm cảm có thể mệt mỏi và kiệt sức. Nếu bạn cảm thấy quá tải, việc tìm hỗ trợ cho bản thân cũng quan trọng không kém.
Đọc thêm
Về trầm cảm:
Hỗ trợ người thân:
Tìm hỗ trợ:
Nguồn tham khảo
- National Institute of Mental Health (NIMH). Caring for Your Mental Health. nimh.nih.gov
- American Psychological Association (APA). Understanding Depression. apa.org
- Mental Health America (MHA). Supporting Someone with Depression. mhanational.org
- World Health Organization (WHO). Mental health. who.int
Nguồn tham khảo
- NIMH - Caring for Your Mental Health
- APA - Understanding Depression
- MHA - Supporting Someone with Depression
- WHO - Mental health