Áp lực gia đình và kỳ vọng

1. Bạn không phải là người duy nhất

“Con phải cố lên, bố mẹ vất vả vì con.” - Có lẽ bạn đã nghe câu này không ít lần trong đời.

Trong gia đình Việt Nam, tình yêu thương thường đi kèm với kỳ vọng. Cha mẹ hy sinh rất nhiều và mong con cái thành đạt - điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng khi kỳ vọng trở thành áp lực liên tục, nó có thể ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe tinh thần của bạn.

Theo một khảo sát của UNICEF Việt Nam (2022), khoảng 29% thanh thiếu niên Việt Nam cho biết họ thường xuyên cảm thấy áp lực từ kỳ vọng của gia đình về học tập và nghề nghiệp. Bạn không hề đơn độc trong cảm giác này.

2. Dấu hiệu nhận biết

Áp lực gia đình có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau:

Về cảm xúc:

• Cảm thấy mình không bao giờ đủ giỏi, dù đã rất cố gắng
• Lo lắng thường trực về việc làm cha mẹ thất vọng
• Cảm giác tội lỗi khi muốn theo đuổi con đường riêng
• Tức giận nhưng không dám bày tỏ (vì sợ bất hiếu)

Về cơ thể:

• Đau đầu, đau bụng trước khi gặp gia đình hoặc nhận điểm số
• Mất ngủ vì suy nghĩ quá nhiều
• Mệt mỏi kéo dài, kiệt sức

Về hành vi:

• Tránh trò chuyện với cha mẹ hoặc che giấu cảm xúc thật
• Học và làm việc quá mức để đạt kỳ vọng
• Thu mình lại, ít chia sẻ với ai

3. Tại sao điều này xảy ra?

Văn hóa Việt Nam đề cao chữ “hiếu” - lòng biết ơn và sự vâng lời đối với cha mẹ. Đây là một giá trị đẹp, nhưng đôi khi cách nó được thể hiện có thể tạo ra áp lực quá lớn.

Một số nguyên nhân phổ biến:

• Kỳ vọng nghề nghiệp: “Con phải làm bác sĩ, kỹ sư” - cha mẹ thường định hướng con cái theo những nghề nghiệp mà họ cho là ổn định, đôi khi không phù hợp với sở thích và năng lực của con.
• So sánh: “Con nhà người ta…” - việc so sánh với anh chị em, con cái hàng xóm hay bạn bè tạo ra cảm giác thua kém.
• Hy sinh và mong đợi đền đáp: Cha mẹ đã hy sinh rất nhiều, và con cái cảm thấy nặng nề vì “món nợ ân tình” không biết trả bao giờ cho đủ.
• Thiếu không gian cá nhân: Ranh giới giữa quan tâm và kiểm soát đôi khi bị mờ nhạt trong gia đình Việt.

Theo Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (APA), áp lực gia đình kéo dài có thể dẫn đến lo âu, trầm cảm, và giảm lòng tự trọng - đặc biệt ở giới trẻ.

4. Bạn có thể làm gì ngay bây giờ?

Nhận diện ranh giới giữa tình yêu và áp lực: Cha mẹ yêu thương bạn - điều đó không có nghĩa là mọi kỳ vọng của họ đều phải trở thành con đường của bạn. Bạn có quyền yêu thương cha mẹ VÀ sống đời mình.

Viết ra cảm xúc: Khi không thể nói trực tiếp, hãy thử viết nhật ký. Ghi lại những gì bạn cảm thấy, không phán xét đúng sai. Điều này giúp bạn hiểu rõ mình hơn.

Tìm “đồng minh” trong gia đình: Có thể đó là một anh chị, cô chú, hay ông bà - người có thể lắng nghe và hiểu bạn, hoặc giúp bạn nói chuyện với cha mẹ.

Đặt kỳ vọng cho chính mình: Thay vì chỉ chạy theo kỳ vọng của người khác, hãy tự hỏi: “Mình thực sự muốn gì? Mình giỏi điều gì?” Sống theo giá trị của bản thân không phải là bất hiếu.

Học cách nói “không” một cách tôn trọng: Bạn có thể từ chối mà vẫn giữ được sự kính trọng. Ví dụ: “Con hiểu ý bố mẹ và con trân trọng điều đó. Nhưng con cũng muốn chia sẻ suy nghĩ của con…“

5. Nên kiểm tra thêm?

Nếu áp lực gia đình đang ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày - bạn mất ngủ liên tục, cảm thấy vô vọng, hoặc không còn hứng thú với bất cứ điều gì - đó là dấu hiệu cần được hỗ trợ thêm.

Bạn có thể bắt đầu bằng cách tự hỏi:

• Mình có thường xuyên cảm thấy mình không đủ tốt không?
• Mình có đang sống cuộc đời mình muốn, hay cuộc đời người khác muốn?
• Mình có ai để chia sẻ thật lòng không?

6. Nói chuyện với người thân

Đây có lẽ là phần khó nhất. Nói với cha mẹ Việt Nam rằng “con cảm thấy áp lực” không hề dễ dàng - bạn có thể sợ bị xem là vô ơn hay yếu đuối.

Nhưng hãy nhớ: chia sẻ không phải là trách móc. Bạn có thể bắt đầu bằng:

• “Con muốn nói chuyện với bố/mẹ vì con tin tưởng bố/mẹ…”
• “Con biết bố mẹ muốn tốt cho con. Con chỉ muốn chia sẻ cảm giác của con…”

👉 Đọc thêm: Làm sao nói với người thân về sức khỏe tinh thần

7. Tìm hỗ trợ

Nếu bạn cảm thấy áp lực đã vượt quá khả năng tự xử lý:

• Đường dây tư vấn tâm lý: Ngày Mai 096 306 1414 (13:00-20:30, Thứ 4-Chủ Nhật) · tổng đài 24/7 1900 6233 (đang xác minh)
• Tư vấn viên tại trường: Nhiều trường đại học và trung học có phòng tư vấn tâm lý miễn phí
• Chuyên gia tâm lý: Tìm nhà tâm lý có kinh nghiệm làm việc với các vấn đề gia đình Việt Nam

Tìm sự giúp đỡ không phải là yếu đuối - đó là cách bạn chăm sóc bản thân để có thể yêu thương gia đình một cách lành mạnh hơn.

Nguồn tham khảo

1. WHO - Mental Health in the Western Pacific. who.int
2. UNICEF Việt Nam - Sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội của trẻ em và thanh niên tại Việt Nam (2022). unicef.org/vietnam
3. APA - Family Stress and Mental Health. apa.org
4. Nguyễn Thanh Huệ - Áp lực học tập và sức khỏe tâm thần học sinh Việt Nam, Tạp chí Tâm lý học (2021)