Kỳ thị và định kiến về sức khỏe tinh thần

1. “Bệnh tâm thần” - hai từ mang nặng định kiến

Ở Việt Nam, khi nghe cụm từ “bệnh tâm thần,” nhiều người ngay lập tức hình dung đến những trường hợp nặng nề nhất - người la hét ngoài đường, người bị xích trong nhà. Hình ảnh cực đoan này đã tạo ra một rào cản vô hình khiến hàng triệu người không dám nói về những gì mình đang trải qua.

Sự thật là: phần lớn các vấn đề sức khỏe tinh thần - stress kéo dài, lo âu, trầm cảm nhẹ đến vừa - hoàn toàn khác với hình ảnh “bệnh tâm thần” trong suy nghĩ nhiều người. Nhưng vì sợ bị gắn nhãn, nhiều người chọn im lặng và chịu đựng.

2. Kỳ thị đến từ đâu?

Kỳ thị về sức khỏe tinh thần tại Việt Nam có nhiều nguồn gốc sâu xa:

Văn hóa “chịu đựng”

Chúng ta lớn lên với những câu nói quen thuộc: “Cố lên, ai cũng vậy mà,” “Nghĩ tích cực lên,” hoặc “Có gì đâu mà buồn.” Văn hóa Việt Nam đề cao sự kiên cường và chịu đựng, điều này vô tình khiến những người đang gặp khó khăn cảm thấy mình “yếu đuối” khi không thể tự vượt qua.

Sĩ diện gia đình

Trong xã hội trọng tình cảm gia đình như Việt Nam, vấn đề sức khỏe tinh thần thường bị coi là “chuyện xấu” của cả nhà. Nhiều gia đình giấu kín việc con em mình đang gặp khó khăn vì sợ “mất mặt” với hàng xóm, họ hàng. Áp lực này khiến người cần giúp đỡ càng thêm cô đơn.

Thiếu hiểu biết

Nhiều người vẫn tin rằng trầm cảm là “do lười,” lo âu là “do nghĩ nhiều,” hoặc các vấn đề tinh thần có thể giải quyết bằng “ý chí.” Sự thiếu hiểu biết về bản chất sinh học và tâm lý của các rối loạn tinh thần là một trong những nguyên nhân chính gây ra kỳ thị.

3. Kỳ thị gây hại như thế nào?

Nghiên cứu của Corrigan & Watson (2002) chỉ ra rằng kỳ thị hoạt động ở ba cấp độ:

• Kỳ thị xã hội: Xã hội xa lánh, phân biệt đối xử, hoặc đánh giá tiêu cực về người có vấn đề sức khỏe tinh thần.
• Kỳ thị cấu trúc: Hệ thống y tế, chính sách không đầu tư đủ cho sức khỏe tinh thần - tại Việt Nam, ngân sách dành cho sức khỏe tinh thần chỉ chiếm khoảng 2% tổng chi y tế.
• Tự kỳ thị: Người gặp khó khăn tự đổ lỗi cho bản thân, cảm thấy xấu hổ, và từ chối tìm kiếm sự giúp đỡ. Đây thường là hệ quả đau đớn nhất.

Theo báo cáo của The Lancet (2016), kỳ thị là rào cản lớn nhất ngăn cản mọi người tiếp cận dịch vụ sức khỏe tinh thần - lớn hơn cả rào cản về chi phí hay khoảng cách địa lý.

4. Những câu nói vô tình gây tổn thương

Đôi khi, kỳ thị ẩn trong những câu nói rất đời thường mà bạn có thể đã từng nghe - hoặc từng nói:

• “Bạn ấy bị tâm thần à?” - dùng “tâm thần” như lời xúc phạm.
• “Trầm cảm gì, chắc do rảnh quá.” - phủ nhận trải nghiệm của người khác.
• “Người ta khổ hơn mà có sao đâu.” - so sánh nỗi đau.
• “Đi bác sĩ tâm lý là bị điên rồi.” - cản trở người khác tìm kiếm hỗ trợ.

Mỗi câu nói như vậy, dù không cố ý, đều có thể khiến một người đang cần giúp đỡ lùi thêm một bước khỏi sự hỗ trợ.

5. Bạn có thể góp phần thay đổi

Xóa bỏ kỳ thị không phải việc một sớm một chiều, nhưng mỗi người đều có thể bắt đầu từ những điều nhỏ:

• Dùng ngôn ngữ cẩn thận hơn: Thay vì “bị tâm thần,” hãy nói “đang gặp khó khăn về sức khỏe tinh thần.”
• Lắng nghe không phán xét: Khi ai đó chia sẻ, đừng vội khuyên “cố lên” - hãy nói “Mình nghe bạn. Cảm ơn bạn đã chia sẻ.”
• Chia sẻ thông tin đúng: Giúp người xung quanh hiểu rằng sức khỏe tinh thần là vấn đề y tế, không phải khuyết điểm cá nhân.
• Tìm kiếm hỗ trợ là mạnh mẽ: Nếu bạn hoặc ai đó cần giúp đỡ, hãy nhớ rằng việc tìm đến chuyên gia là dấu hiệu của sự dũng cảm, không phải yếu đuối.

Mỗi lần bạn nói về sức khỏe tinh thần một cách cởi mở và tôn trọng, bạn đang giúp phá vỡ bức tường kỳ thị - cho chính mình và cho những người xung quanh.

Nguồn tham khảo

• WHO (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. who.int
• Thornicroft G. et al. (2016). Evidence for effective interventions to reduce mental-health-related stigma and discrimination. The Lancet. doi.org
• Vuong Q.H. et al. (2020). Mental health and mental health services in Vietnam. Asian Journal of Psychiatry. doi.org
• Corrigan P.W. & Watson A.C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry. ncbi.nlm.nih.gov